لابی (در کجای تغییر ایستاده‌ایم؟)

تغییر ساده نیست. علیرغم تلاش‌های زیادی که افراد انجام می‌دهند، معمولاً تجربه تلخ شکست در تغییر، بدون همراهی یک متخصص، اجتناب‌ناپذیر است. شکست در تغییر می‌تواند لذت یک زندگی سالم‌تر، شادتر یا پربارتر را از ما بگیرد.

خب بگذارید از سابقه مدل پروچسکا بیشتر بدانیم شاید بهتر بفهمیم که این مدل، چگونه مشکل‌ترین موضوعات تغییر را در نظر گرفته است.

چهار رفتار مرگبار شایع چیست؟

سیگار کشیدن، نوشیدن الکل، رژیم غذایی ناسالم و عدم تحرک

چرا این رفتارها اینقدر مهم هستند؟

چون چهار رفتار حیاتی برای زنده ماندن عبارتند از: تنفس، نوشیدن، خوردن و تحرک

سؤال اصلی پروچسکا این بود: چرا در تغییر سوء رفتارهای حیاتی شکست می‌خورید؟ این سؤال را از ۳۰۰ نفر از افراد یکی از مناطق محروم آمریکا پرسید. جواب‌ها به شرح زیر بود:

  1. انگیزه کافی وجود ندارد.
  2. اراده کافی وجود ندارد.
  3. مشکل از ژن‌ها است.
  4. مشکل شخصیت است.
  5. اعتماد به نفس کافی وجود ندارد.

تحقیقات پروچسکا نشان داد که همه پاسخ‌های فوق غلطند. شما از طریق تبیین فیل و فیل‌سوار هم می‌توانید غلط بودن پاسخ‌ها را تشخیص بدهید. بهرحال پاسخی که پروچسکا در تحقیاتش یافت این بود.

«اکثر مردم نمی‌دانند چطور تغییر کنند.»

نگران نباشید نزدیک چهل سال است پروچسکا این پاسخ را با مراحل تغییرش کامل‌تر کرده است ولی با وجود پرفروش بودن کتابش، این مدل راهی به سطح عموم نیافته است. پس همه با هم این نادانی را کنار می‌گذاریم و به دیگران هم کمک خواهیم کرد که دانا شوند.

آنکس که نداند و نداند که نداند/ در جهل مرکب ابدالدهر بماند

آنکس که نداند و بداند که نداند/ لنگان خرک خویش به مقصد برساند

آنکس که بداند و نداند که بداند/ بیدار نمایید که در خواب نماند

آنکس که بداند و بداند که بداند/ اسب شرف از گوهر گردون بجهاند

[شعر بالا را همینطوری کامل نوشتم تا حداقل این شعر را با تمام گزینه‌هایش در اینجا داشته باشید 😎 البته ترتیبش برعکس است. 😜]

مرحله اول را بررسی می‌کنیم:

پیش از تأمل (ناآماده)

در این مرحله افراد هیچ قصدی برای تغییر در شش ماه آینده ندارند. منظور این است که فردا که سهل است حتی از شنبه هم شروع نمی‌کنند. اما این به این معنی نیست که آنها تغییر را نمی‌خواهند.

فرق زیادی بین خواستن و قصد کردن هست. مثلاً خیلی از ما می‌خواهیم یک ویلا در منطقه‌ای آرام و خوش آب و هوا داشته باشیم اما فعلاً قصد نداریم این کار را بکنیم. چون اولین قدم برای قصد کردن این است که تصمیم بگیریم، قرار است چگونه هزینه خرید ویلا را بپردازیم. تغییر هم هزینه دارد و کمترین هزینه‌اش زمان و انرژی فردی است.

افراد در این مرحله متهم می‌شوند به مقاوم، بی‌انگیزه، ناهماهنگ و ناآماده و کاهل. اصل موضوع این است که آنها نمی‌دانند هزینه تغییر چیست یا اینکه آن را چگونه باید بپردازند یا هنوز برای پرداخت آن آماده نیستند.

موانع مهم افراد برای تغییر، در این مرحله عبارتند از:

  1. آن‌ها نمی‌دانند یا آگاه نیستند.
    افراد در این مرحله نمی‌دانند زندگی در شکل فعلی آن چقدر برای آنها زیانبار است. از عواقب رفتار فعلی خود، آگاه نیستند. محیط به سرعت پاسخ رفتار اشتباه را نمی‌دهد و انسان‌ها در وضعیت بد خود، قورباغه‌هایی می‌شوند که در آب سرد و روی شعله کم به آرامی می‌پزند.
  2. آن‌ها اعتماد به نفس خود را از دست داده‌اند.
    آن‌قدر در راه‌های مختلف تغییر شکست خورده‌اند که دیگر اعتماد به نفس شروع یک تغییر دوباره را ندارند.
  3. دفاع از رفتاری که دیگر یک عادت مخرب است.
    درواقع آن‌ها وضعیت فعلی خود را انکار می‌کنند. کاملاً خود را توجیه می‌کنند و مسئولیت را بعهده نمی‌گیرند. این مورد بسیار پیچیده است و به مکانیسم‌های دفاع روانی منتهی می‌شود که کار را سخت‌تر خواهد کرد.

اگر در این مرحله هستیم یا کوچی ما در این مرحله است چه کنیم؟
با من باشید!

در کجای تغییر ایستاده‌ایم؟

اگر مدل جامع فیل و فیل‌سوار که تا به حال بررسی کرده‌ایم، عوامل تغییر را نشان بدهد، مدل «مراحل تغییر پروچسکا» چگونگی تغییر را به شکلی جامع بررسی می‌کند. بنابراین می‌توان این دو مدل را به راحتی کنار هم به کار برد.

مدل پروچسکا به کوچ کمک می‌کند درک درستی از سرعت و جهت (چگونگی) حرکت مراجع به‌دست بیاورد. درحالی‌که مدل فیل و فیل‌سوار عوامل لازم (چرایی و مقصد) برای تغییر را قاعده‌مند می‌کند.

با شناخت این مدل هم مثل مدل قبلی خواهیم فهمید آنچه به مقاومت در مقابل تغییر تعبیر می‌شود چقدر اشتباه است. در مدل قبلی فهمیدیم که مقاومت می‌تواند فلج تصمیم‌گیری، مشکل هویت یا مسئله موقعیت باشد و اینجا پی می‌بریم که نشناختن چگونگی تغییر است که اشتباهاً مقاومت نامیده می‌شود.

یک فرق دیگر این مدل‌ها با هم این است که در مدل پروچسکا موضوع تغییر ثابت است و نسبت مراجع با آن سنجیده می‌شود. این مدل ابتدا برای کمک به افراد، در ترک عادات رفتاری بد به وجود آمده است. قرار بود رفتارهایی مثل سیگار کشیدن و مصرف الکل یا اعتیاد به مواد مخدر با این مدل بهبود داده شود. در مدل فیل و فیل‌سوار، موضوع تغییر مهم است و راه‌حل، همیشه ثابت نیست. با بررسی از دیدگاه‌های مختلف می‌توان راه‌حل را عوض کرد.

مثلاً در مدل پروچسکا ما بررسی می‌کنیم که فرد نسبت به وزن کم کردن در چه مرحله‌ای است و نتیجه خواهیم گرفت که برای تغییر به چه چیزی نیاز دارد؛ انگیزه یا بررسی موانع. اما در مدل فیل و فیل‌سوار، ممکن است فیل هویت خود را در سایز بزرگ بودن تعریف کند و بخواهد به پذیرش شکل موجود و لذت بردن از بدن بپردازد، به جای اینکه یک استاندارد رسمی و پزشکی را بپذیرد و بخواهد حتماً وزن کم کند.

با این مقدمه می‌پردازیم به آنچه پروچسکا درباره نسبت انسان‌ها با تغییر می‌گوید. هر فرد نسبت به تغییر شش مرحله را طی می‌کند:

  1. مرحله پیش از تأمل
    آماده نیست؛ قصد اقدام در شش ماه آینده وجود ندارد.
  2. مرحله تأمل
    آماده شدن؛ قصد اقدام در شش ماه آینده وجود دارد.
  3. مرحله آمادگی
    آماده؛ آماده برای اقدام در سی روز آینده.
  4. مرحله عمل
    تغییر رفتار اتفاق افتاده است، ولی کمتر از شش ماه از آن می‌گذرد.
  5. مرحله نگهداری
    انجام رفتار سالم جدید بیش از شش ماه
  6. نهایی
    مطمئن در تغییر، برای بازگشت به حالت قبل وسوسه نمی‌شود.

به این ترتیب، وقتی تغییر اتفاق می‌افتد و مؤثر می‌شود که از مرحله ۱ به ۶ برسیم و بعد تغییر بعدی را آغاز کنیم.

در پست‌های بعدی با هم بررسی می‌کنیم که تعریف هر مرحله چیست و در آن مرحله چه اتفاق‌هایی باید بیافتد تا مرحله بعدی شروع شود. منابع و موانع هر مرحله بررسی خواهند شد و کارهایی که کوچ و کوچی باید انجام بدهند تا یک مرحله راحت‌تر طی شود اطلاعاتی هستند که بسیار کمک می‌کند. با من همراه باشید!

بازنگری ۲: خودکامه خود

در یکی از پست‌های قبلی نوشتم که در میان پست‌های دنباله‌دار باز خواهم گشت و روند یادگیری را بررسی خواهم کرد. با توجه به توقفی ایجاد شد از یک طرف و اینکه کارمان با فیل و فیل‌سوار تقریباً تمام شده است، از طرف دیگر، خوب است یک بازنگری دیگر داشته باشیم.

اولین نکته‌ای که بیرون کشیده شد و سؤال هم شد این بود که فرق موازنه و تعادل با یکپارچگی چیست؟

تعادل در مورد چیزهای خارجی است. نمادی که خیلی‌ها در مورد تعادل به کار می‌برند، مردی روی طناب است. اما اگر بخواهیم نمادی برای یکپارچگی به کار ببریم باید درون مرد را بکاویم در حالی که روی زمین ایستاده است.

موضوع تعادل، حل مسئله توازن مصرف منابع برای نیازهای متنوع است. تعادل بین مصرف زمان و انرژی در زندگی و کار یا برای نقش والد و برای خود از جمله مسائل تعادل هستند.

یکپارچگی به درون باز می‌گردد. در مورد هماهنگی و همسازی قسمت‌های مخالفی است که در یک صورت جمع شده‌اند، چه از ماهیت وجودی فرد برخاسته باشند مثل بدن و چه انعکاسی از محیط فرد باشند مثل باورها.

برای فهم بهتر مسئله یکپارچگی مثالی که دوست دارم برایتان نقل می‌کنم.

کنترل بیرونی به روایت گلاسر دارای سه باور مخرب است:

  1. محرک‌های بیرونی منجر به رفتار می‌شود.
  2. ما می‌توانیم با تحریک دیگران رفتار آن‌ها را کنترل کنیم.
  3. ما وظیفه داریم دیگران را برای داشتن یا نداشتن یک رفتار کنترل کنیم.

از سوی دیگر ما پنج نیاز داریم که تک‌تک رفتارهای ما در جهت ارضای یک یا چند تا از این نیازها است. پس این سؤال پیش می‌آید که ما را با دیگران چه کار؟ بدیهی‌ترین پاسخ این است که ما نیاز به قدرت داریم و یکی از جلوه‌های ارضای نیاز به قدرت کنترل دیگران است. تا اینجا هنوز همه چیز یکپارچه است.

داستان از آنجا آغاز می‌شود که بدانیم اغلب برداشت‌ها از باور سوم، بسیار معصومانه‌تر و بنابراین دارای تناقض بیشتری است. ما دیگران را کنترل می‌کنیم (یعنی مانع ارضای نیازهایشان و در نتیجه خوشنودی آنها می‌شویم) چون دوستشان داریم و خیرشان را می‌خواهیم. اصطلاحی که این موقعیت را توصیف می‌کند قیم‌مآبی (paternalism) خیرخواهانه است.

با قیم‌مآبی است که بند یکپارچگی از هم گسسته می‌شود. خودکامگی فوران می‌کند و همه طرف‌ها را ناخوشنود می‌سازد. چرا چنین است؟ چون تعبیر و کارکردی به نیاز به عشق و احساس تعلق اضافه می‌شود که جزء آن نیست. نیاز به قدرت لباس نیاز به عشق را می‌پوشد و چیرگی‌طلبی ساز خیرخواهی کوک می‌کند. آنچه در بیرون اتفاق می‌افتد تقریباً همواره مقاومت خواهد بود ولی آنچه در درون می‌بینیم ناهمسازی است.

عدم یکپارچگی حتی وقتی به نتیجه منتهی شود خوشنودی در پی ندارد. پس اولین چیزی که با مدل‌های یکپارچه دنبال آن هستیم خود تغییر نیست. کیفیت تغییر است. اگر خود یا کوچی خود را در مسیر تغییر بررسی می‌کنید و بیشتر تلاش سخت می‌بینید تا شیرینی پیروزی، وظیفه شماست که یکپارچگی را چک کنید. آیا فیل و فیل‌سوار برای رفتن در مسیری که ساخته شده است با هم تفاهم تام و تمام دارند؟

یکپارچه ببینیم، بیاندیشیم و عمل کنیم. یکپارچه باشیم!

هر سفر بلندی با اولین قدم آغاز می‌شود. اما من با اینکه این ضرب‌المثل را مدام تکرار کنم تا به شما القاء شود که اولین قدم همه چیز است مخالفم. همانطور که نویسندگان کتاب «کلید را بزن» گفته‌اند. می‌دانید دیگر چه چیزهایی با اولین قدم شروع می‌شود؟ رفتن به سمت یخچال برای برداشتن یک تکه بزرگ کیک یا بستنی، همینطور رفتن به سمت فروشگاهی که سیگار می‌فروشد و یا رفتن به سمت کاری که هیچ وقت دوستش نداشته‌ایم و نخواهیم داشت.

در مورد من، تأثیر ترس از آدم‌ها با پاسخ ندادن به اولین پیشنهادات و نادیده گرفتن اولین تماس‌های جدی شروع می‌شد. اجتناب از ترس از نوشتن با اولین دورهمی و ارائه شفاهی شروع می‌شد که رضایتی تخدیر کننده به من می‌داد تا انرژی برای تحمل مشکل نوشتن برایم نماند.

حالا می توانیم به عنوان کوچ خود و دیگران تصویر بزرگتر را ببینیم. باید همه موارد را بررسی کنیم تا مطمئن شویم فیل‌سوار را هدایت کرده‌ایم، به فیل انگیزه داده‌ایم و مسیر شکل گرفته است. در غیر این صورت چرخی خواهد لنگید.

وقتی کسی دارد در مورد رشد کسب و کارش از ما کوچ می‌گیرد؛ تنها درباره اعداد، واقعیت‌ها و طرح و برنامه‌ها نمی‌پرسیم. هرچند مهم است که چنین چیزهایی وجود داشته باشد. در دنیای پر از درمانگران دیوانه و دکترهای چاق، آگاهی صرف، چیز زیادی را عوض نمی‌کند. باید نقاط روشن را یافت تا زمان پایان تحلیل و شروع عمل را مشخص کرد وگرنه فلج تصمیم‌گیری و تمایل به منفی بافی دامن فیل‌سوار را می‌گیرد. این نقطه روشن برای یک مراجع، افزایش اخیر بازدیدهای سایتش و برای دیگری درآمد بالاتر است. وگرنه هر مشاور کسب و کاری می‌داند توسعه کسب و کار نقشه‌ای مفصل و پر از جزییات دارد که به راحتی هر انسانی در آن گم می‌شود. همین نقطه روشن، نقشه‌ای شفاف‌تر و خلاصه‌تر ایجاد می‌کند که برای فیل واضح‌تر است و تصور مقصد در آن امکان‌پذیرتر.

نقاط روشن ارمغان بزرگتری دارد که برای فیل است. آن ارمغان، تشویق‌های کوچک پی‌درپی است. اگر می‌خواهید درمسیری به سمت هدف می رود سفری پیوسته داشته باشید،‌هر قدم را تشویق کنید. فیل باید همواره خودش را در راهی شکوهمند و غرورافزا ببیند. یادتان باشد که هیچ تربیت کننده فیلی با شلاق نمی‌تواند فیلی هنرمند بیافریند. نتیجه فشار بیش از حد استخوان‌های شکسته است. برای اینکه فیلتان را رام کنید باید جیبی پر از بادام‌زمینی داشته باشید.

احساس و هویت کوچی و خودتان را در دنیایی که تغییر در آن اتفاق افتاده است و در مسیر تغییر در نظر بگیرید و همین احساس را به پاداش‌های کوچک تبدیل کنید:

«من یک غیر سیگاری شادم.»

«من یک انسان دوست‌داشتنی و درعین‌حال جذابم.»

«من یک کتاب‌خوان حرفه‌ای هستم که با راه‌حل‌های بدیع به دوستانش کمک می‌کند و داستان‌های تازه و جذاب دارد.»

«من کسب و کاری با درآمدی مطمئن دارم که اجازه می‌دهد خلاق‌تر و تواناتر باشم.»

فیل خوشحال، تمایل فیل‌سوار را به منفی‌بافی کاهش خواهد داد و نمی‌گذارد انرژی خود را صرف تحلیل‌های بی‌سرو‌ته کند. همین کار توانایی او را در حل مسئله سریع افزایش خواهد داد.

اما روزهای بد خواهد آمد. وزن ثابت می‌ماند. دوستان سیگاری شما، بدون شما دور هم جمع می‌شوند. کسب و کارتان باز قفل می‌شود. باز آدم‌ها روی بد بی‌انصافشان را به شما نشان می‌دهند و نوشته پر از ایده‌های نو شما به چشم خوانندگان مغلق و ناخوانا خواهد آمد.

فیل ملول و فیل‌سوار منفی‌باف گم می‌شوند، اگر مسیر مشخص نباشد. اگر دوستان حامی باز برایشان دست نزنند. عادت‌هایی نباشد که عمل را ایجاد کند و موقعیت، زهر سختی را کاهش ندهد.

همه چیز را با هم ببینید، ولی همه چیز را با هم تغییر ندهید. یک حرکت مهم، هربار، در نقطه‌ای روشن و با تصویری شفاف از مقصد، طرح دقیقی از مسیر را در پی خواهد داشت و حالا همه چیز آماده است که فیل را به حرکت وا دارد.

ابتدای امسال در فصل باران‌هایی که هشدار سیل در بر داشت. من به خودم گفتم که من از نوشتن و آدم‌ها می‌ترسم. چه باید کرد؟ من کوچ و درمانگرم، ترس از نوشتن و آدم‌ها یعنی مرگ حرفه‌ای که دوستش می‌دارم. نقطه روشن را در جایی عجیب یافتم. من از زوال و مرگ هم ترسیدم. ترسی بزرگ که روشنم کرد. به خودم گفتم بگذار ابتدا انرژی مهار ترس‌هایم را بیابم. پس امسال را سال سلامت نام گذاشتم. حرکت مهم امسالم این بود سبک زندگی سالمی داشته باشم.

پس باید عادت‌های خواب، تغذیه و تحرک و باقی را درست می‌کردم. امروز، بسیاری از عادت‌های قبلی را کنار گذاشته‌ام. با کمک کوچ و درمانگرانم، لاغرترم و دارم روی غول عادت خوابم کارمی‌کنم. می‌دانم که با همین روند در سه ماه آخر سال ورزش را هم شروع خواهم کرد. ضمناً روابط بهتر و انعطاف‌پذیری بیشتری دارم. ایدئال نیستم ولی کسانی که مرا از قبل می‌شناسند نمی‌توانند تغییراتم را نادیده بگیرند.

فیل من سرخوش و شاد است و فیل‌سوارم تا جایی که زورش برسد نمی‌گذارد تمرکزم بهم بخورد. اما موضوع سبک زندگی چیزی متعلق به مسیر است. شما اکنون با یکی از عادت‌هایی روبرو هستید که دارم ایجاد می‌کنم. هر روز نوشتن. می دانید که این کار را با گلّه‌ای قدرتمند پیش می‌برم و هربار کمی از آنچه باید را اضافه می‌کنم. همه این‌ها دارد ترس از نوشتن و آدم‌ها را برای من کمرنگتر می‌کند. حالا من تصویر شفاف زیبایی دارم. شما مخاطبانی که حرفم را می‌شنوید و صبورانه قدم‌هایم را تماشا می‌کنید. من از شما کمتر می‌ترسم و همین حالم را خوب می‌کند.

در نهایت، در آخرین یادداشتی که درباره این مدل می‌نویسم، باز تأکید می‌کنم که یکپارچه ببینیم. برد، در دیدن همه جوانب است. بعد از اینکه اولین قدم را برداشتید. لحظه به لحظه حواسمان را روی مسیر و فیل متمرکز می‌کنیم و می‌دانیم که تداوم، همیشه محصول اراده نیست. نگذاریم این دروغ زندگی ما را نابود کند. نیروی اراده، نیروی انگیزه، نیروی معنویت، نیروی عادات مثبت، نیروی فشار اجتماعی، نیروی تفکر مثبت، نیروی تمرکز، نیروی تعادل و غیره، همه با هم باید وجود داشته باشند. اگر کسی، یکی را بدون دیگری به شما فروخت، بگریزید. کلاهبرداری در جریان است. یکپارچه بیاندیشید، یکپارچه برنامه‌ریزی کنید، یکپارچه عمل کنید. با یکپارچگی تغییر شدنی است.

گلّه خود را بیابید!

خبر رسیده است که گویا اهمیت عامل‌های مختلف در مدل را به حجم مطالبی که من نوشته‌ام نسبت داده‌اند. درباره عادت، کوتاه نوشتم چون درباره آن مطالب زیادی وجود دارد. چند کتاب پرفروش اخیر درباره مسئله عادت‌ها است. از کتاب‌هایی که در عنوان آن‌‌ها از واژه عادت استفاده شده است، مثل کتاب «قدرت عادت» تا کتاب‌هایی که عادت در عنوانشان نیست ولی درواقع این مبحث را مد نظر دارند، مثل «مؤفق سازها» همه در حوالی عادت می‌چرخند. کس را چه زور و زهره که نفی عادت کند، وقتی کاوی در مورد آن کتاب نوشته است ؛)

اما بیایید به مبحث شیرین گلّه برسیم.

۳.  به مسیر شکل دهید:

  • با جمع باشید. رفتار مُسری است. به گسترش آن کمک کنید. این ایده جالب از کتاب «به باشگاه بپیوند تینا روزنبرگ» برداشته شده است.

هم فیل و هم فیل‌سوار ما مدام چشم می‌چرخانند تا ببینند دیگران چه می‌کنند. گاهی حتی چاره‌ای جز اطاعت نیست. «فشار اجتماعی» شما را به انجام رفتارهایی وا می‌دارد که گمان نمی‌کردید هیچگاه سراغشان را بگیرید. ما رفتار گلّه‌ای داریم. باید تصمیم بگیریم که از این خاصیت در جهت اهدافمان استفاده کنیم یا بگذاریم که گله از ما استفاده کند. راه میانبری وجود ندارد. حتی درون‌گرایان هم از این ویژگی مصون نیستند.

حقیقت تلخ این است که گاهی باید گلّه‌ای را که مانع حرکت است رها کرد. جالب این است که وقتی در کارگاه‌هایم می‌گویم که برای پیشبرد اهدافتان شاید مجبور باشید این کار را انجام دهید، با مقاومت جدی روبرو می‌شوم. حتی وقتی به افراد می‌گویم که احتمال چاق شدن کسانی که دوستان چاق دارند، سه برابر بیشتر است، با نگاه‌های ملتمسانه از من می‌خواهند که فوراً تکذیبش کنم.

دروغی در کار نیست. ما میانگین افرادی هستیم که بیشترین نزدیکی را با آنها داریم. تعجبی هم ندارد. فیل هویتش را در مقایسه با افراد تثبیت می‌کند. بخشی از این هویت، از سوی گلّه می‌آید.

تغییر بزرگ شما، حمله به هویت گلّه محسوب خواهد شد. فیل‌های دیگر در مقابل عضو مرتد می‌ایستند. کلوخ‌انداز را پاداش سنگ است. شما طرد می‌شوید و اگر حواستان نباشد که باید این درد را تا یافتن گلّه‌ای جدید تحمل کنید، دوباره به همان رفتار قدیم باز می‌گردید.

گلّه، سخت‌ترین قسمت تغییر و قدرتمندترین ابزار آن است.

کتاب نمی‌خوانید؟ حوصله برنامه‌ریزی، اراده‌ورزی و هرگونه دستکاری روی خود را ندارید؟

یک گلّه کتاب‌خوان بیابید. مطیع باشید. بگذارید کارها خودش جلو برود.

فقط مثل همیشه یادتان باشد که زیاده‌روی نکنید. فشار اجتماعی ممکن است شما را به کارهایی عجیب وا دارد. درباره آزمایش زندان استانفورد که توسط فیلیپ زیمباردو انجام شد آزمایش اش و آزمایش میلیگرم بخوانید.

هدف را شما تعیین کنید. از جمع نیرو بگیرید.

عادت قصه‌ای که تکرار می‌شود

چون مهمترین کتابی که به آن استناد می‌کنم «هفت عادت مردمان مؤثر» است، جرأت ندارم بگویم که وجود این همه منابع مختلف در مورد عادت دارد کم‌کم آزاردهنده و کلیشه‌ای می‌شود.

کدام فیل‌سوار است که نخواهد دست از هدایت فیلش بدارد و به تحلیل حرکت‌های زیبای پرندگان در آسمان نپردازد. عادت‌ها همان پاسخ نهایی هستند.

پس بی‌مقدمه اما کوتاه نگاهی بیاندازیم به ادامه مسیر. فیل‌سوار را بررسی کردیم و فیل را کاویدیم. در پست قبل هم دیدیم که مسیر چقدر مهم است.

۳. به مسیر شکل دهید:

  • عادت ایجاد کنید. وقتی رفتار عادتی است، به سادگی انجام می‌شود. نیازی نیست فیل سوار برای تحریک یک رفتار، دائم در تلاش باشد. این ایده درخشان از کتاب «قدرت عادت چارلز داهیگ» آمده است.

اما عادت‌ها خود دو دسته هستند:

  1. عادت‌هایی که محیط در ما ایجاد می‌کنند و با آنها سازگاری سالم یا بیمارگون ایجاد می‌کنیم. از سمت دیگر محیط مشوق یا مانع عادت‌های ما خواهد بود.
    باز هم محیط را می‌بینیم. اما این‌بار چالش ذهنی را که برادران هیث درست کرده‌اند را برایتان مطرح می‌کنم. شاید معماران دنبال کننده هم روحشان تازه شود. می‌خواهیم عادت کتاب خواندن ایجاد کنیم.
    به طراحی یک پارک تم‌دار (مضمون‌دار) فکر کنید که در آن آدم‌ها کتاب‌خوان می‌شوند.
    مثلاً در این پارک مضامین یک کتاب کلمه به کلمه و به سرعت نمایش داده می‌شود و افراد باید بخوانندش.
    مسئله جالبتر این است که بعد از طراحی چنین پارکی شما باید آن را دور خودتان بسازید.
    یادتان باشد محیط همه چیز است.
  2. عادت‌های ذهنی از نوعی دیگرند. آنها براساس کارکردهای شناختی و مغزی ما شکل می‌گیرند و تقویت می‌شوند و محیط تأثیر مستقیم در آن‌ها ندارد.
    در قسمت قبل هم آثار عادت‌های ذهنی روی محیط  را می‌توانید ببینید. مطالعات نشان داده است که فیل‌های بدخواه هم با یک دستورالعمل شفاف و سرراست برای کمک به خیریه داوطلب خواهند شد. اما اینجا می‌خواهیم در مورد یک سرمایه‌گذاری ذهنی صحبت کنیم که آورده‌اش در مورد کارهای پیچیده بی‌نظیر است.
    وقتی می‌خواهید یک عادت ایجاد کنید ابتدا باید کار را انجام دهید. برای انجام کار دقیقاً مشخص کنید کِی و کجا آن کار را انجام خواهید داد.
    مثلاً من فردا صبح بعد از صبحانه در ساعت ۷:۳۰ صبح و در حال خوردن نوشیدنی گرم بعد از صبحانه روی مبل تک‌نفره نزدیک پنجره می‌نشینم و کتاب تولید محتوا را می‌خوانم. چند ثانیه خودم را در این حالت تصور می‌کنم. همین کار احتمال انجام این کار را تا سه برابر افزایش خواهد داد.

فقط یک چیز دیگر در مورد عادت‌ها اضافه می‌کنم و شما را به منابع بسیار دیگر می‌سپارم.

برای کارهای روتین و روزمره خود فهرست داشته باشید. یک چک لیست ساده حتی برای کارهای بعد از بیدار شدن،‌تغییر بزرگی ایجاد خواهد کرد.

مسیر را دست کم نگیرید. تجربه‌های زمان/مکان و فهرست‌سازی خود را با ما در میان بگذارید.

آیا دستگاه به برق متصل است؟

حالا می‌دانیم دیدگاه این مدل در مورد تغییر فیل و فیل‌سوار چیست. اما پیش از هر تغییری دست نگه دارید.شاید اصلاً نیازی نباشد  دست به ترکیب فیل و فیل‌سوارش بزنید.

به نظر منِ نوجوان، احمقانه‌ترین قسمت هر دستورالعمل استفاده از وسایل الکترونیکی بخش عیب‌یابی آخر آن بود. پیش از هرچیز می‌خواست مطمئن شوید که دستگاه به برق متصل باشد.

مگر می‌شود؟ مگر ما احمقیم؟ خب معلوم است که دستگاه به برق متصل است.

بزرگتر که شدم فهمیدم این تذکر چندان احمقانه نیست. اتفاقاً خیلی وقت‌ها یادمان رفته بود که دستگاه اصلا به برق متصل نیست و ما توقع داریم کار کند؛ یا نگران شده‌ایم که نکند سوخته باشد.

باید دستورالعملی به همه ما بدهند که در آن نوشته باشد:

پیش از آنکه دست به چیزی بزنید، بررسی کنید که در موقعیت درستی هستید!

پیش از آنکه دیگران را به عدم درک خود متهم کنید، بررسی کنید که نفر مقابل را درک کرده‌اید!

پیش از آنکه دیگران را به نشنیدن شما متهم کنید، بررسی کنید که آیا دارید به زبان درست حرف می‌زنید!

پیش از آنکه خود را به تنبلی و اهمال‌کاری متهم کنید، بررسی کنید آیا کار باید انجام بشود؟

پیش از آنکه برای کتابخوان کردن خود اقدام کنید، بررسی کنید آیا کتاب همان چیزی است که شما می‌خواهید؟

این قسمت مدل درباره این است که مطمئن شویم آیا جای درست را نگاه می‌کنیم؟ بررسی عمیق مسئله و پذیرش این نکته که همیشه ما (یا کوچی) موضوع تغییر نیستیم موضوع کارا و خوشایندی است. نادیده‌اش نگیرید.

۳. به مسیر شکل دهید: فیل و فیل سوار در مسیری هموار، ساده و روشن، برای حرکت، راحت‌تر به تفاهم می‌رسند.

    • محیط را عوض کنید. وقتی موقعیت تغییر کند، رفتار تغییر می‌کند. بنابراین موقعیت را تغییر بدهید. این ایده از کتاب «سقلمه ریچارد تالر» آمده است.محیط همه چیز است. حتی اگر قبول کنیم که آدم‌ها دو دسته‌اند:
      • ارکیده‌ها: آن‌ها که در هر شرایطی استعدادشان شکوفا نمی‌شود و به محیط خاص با نگهداری خاص نیاز دارند.
      • قاصدک‌ها: آن‌ها که خودشان را بهرحال به توان بالقوه خود می‌رسانند و چندان نیازمند پرورش نیستند.
    • بهرحال محیط برای هر دو گروه مهم است. دسته اول را ستاره می‌کند و از دسته دوم انرژی کمتری می‌گیرد.

علت‌ها همیشه در ما نیستند. هرچند طبق نظریه «خطای اسناد»، تمایل داریم اینطور فکر کنیم. به محیط نگاهی بیاندازیم.

  • سکوت برای مطالعه مهم است.
  • نور مهم است.
  • سالم بودن چشم‌ها مهم است.
  • در دسترس بودن کتاب مهم است.

وقتی می‌خواهید به مراجعتان کمک کنید هم در نظر داشته باشید که در تمام مراحل باید بررسی شود که آیا محیط با تغییر سازگار است؟ اما یادتان باشد که خط باریکی بین بررسی محیط برای تغییر و یا تببین قربانی محیط بودن وجود دارد.

فیل‌های سلحشور

در پست قبل با مضمونی روبرو شدیم که امروزه بارها و بارها دیده می‌شود. تغییرات بزرگ حاصل مجموعه‌ای از تغییرات کوچک است. بی‌اهمیت و ناچیز بودن تغییرات ابتدایی عیبی ندارد. سلحشوری این است که فیل را از جایش تکان دهیم. آهسته و کوچک بودن مهم نیست. اگر کتاب نمی‌خوانید بروید سراغ کتابی از دوران کودکی؛ چیزی مثل فسقلی‌ها.

مهم این است که فیل با همین پیروزی‌ها شاد خواهد شد.با هر گام کمتر خواهد ترسید. با هر قدم تغییر را احساس خواهد کرد. سفری که با اکراه آغاز شده کم کم با غرور پیش خواهد رفت. فیل در این سفر رشد خواهد کرد و بزرگ خواهد شد.

یادتان باشد فیل زبان و منطق ندارد. او ترس و غرور را می‌شناسد و برای این خوراک‌ها جان می‌دهد.

۲. به فیل انگیزه بدهید:

    • به آدمها اجازه رشد بدهید. حس هویت ایجاد نمایید و طرز فکر رشد را القا کنید. این ایده از کتاب «طرز فکر کارل دوک» برداشته شده است.
      مسئله رشد موضوعی در حوزه طرز فکر و مدل ذهنی است موارد زیر را در بر می‌گیرد:

      • انواع مدل‌های تصمیم‌گیری: اقتصاددانان دو مدل تصمیم‌گیری را در نظر می‌گیرند.
        • مدل پیامد: در نطر گرفتن سود و زیان و پیامدهای تصمیم که می‌دانیم کار فیل‌سوار است.
        • مدل هویت: بر مبنای پاسخ به این سوال‌ها قرار دارد:
          من چه کسی هستم؟
          موقعیت چیست؟
          کسی مثل من در این موقعیت چه می‌کند؟
          موضوع مهم این است که هیچ محاسبه‌ای در کار فیل نیست. در این مدل تصمیم‌ها بر مبنای احساس قبلاً هم با مسئله هویت در مورد فیل روبرو بوده‌ایم. در آن مورد، برداشت فیل از تغییر و نقش آن در هویتش موضوع بحث بود. در این مورد حس غروری که  فیل در فرآیند تغییر به دست می‌آورد مهم است. در این مورد سایت ترجمان هم یک مقاله کوتاه خوب دارد که توضیح می‌دهد چرا واقعیت نمی‌تواند نظر مردم را تغییر دهد. آنجا نظر دانشمندی را که فیل را دست کم گرفته است و حالا دارد به اشتباهش اعتراف می‌کند را خواهید خواند.
          حالا برگردیم به موضوع کتاب. شما باید خودتان را به خاطر سال‌هایی که مطالعه نکرده‌اید ببخشید و نسبت به مطالعه کوچک دوست‌داشتنی خود احساس غرور داشته باشید. برای فیلتان ماگ کتاب‌خوانی بخرید و در مورد کتابی که می‌خواهید بخوانید از قبل مطالعه کنید و بعد از مطالعه با غرور در موردش حرف بزنید.
          اما یادتان باشد. هویت جدید را هم با قدم‌های کوچک ایجاد کنید. عضو یک کلوپ حرفه‌ای کتابخوانی که شوپنهاور و نیچه می‌خواند نشوید. به قولی از گذاشتن پایتان لای در شروع کنید. یک رمان نوجوانان حادثه‌ای یا عشقی در عرض یکسال می‌تواند به کافکا در کرانه برسد. عجله نکنید. فیل دشمن عجله است. فشار بیاورید می‌خوابد.
      • برای شکست آماده باشید.
        با همه چیزهایی که در مورد ترس فیل گفتیم شاید این مورد برایتان عجیب باشد. برای هر تغییری نقشه ۱ و ۲ و ۳و … داشته باشید. فیل اینطور بهتر با ابهام کنار می‌آید. اگر دنبال کتابخوان شدن هستید حتماً باید خود را برای زمانی که حالتان از هر کلمه مکتوبی بهم می‌خورد آماده کنید. اگر بخواهم مطلب مربوط به سر فصل بعد را هم همینجا بگویم، اضافه می‌کنم که فیل باید بداند هر موقعیت ناامیدی، شکست و ناخشنودی گذرا است و خیلی سریع دوباره قرار است به سمت هدف پیش برود.
      • طرز فکر (Mindset)
        در این مورد چیز زیادی بیش از آنچه به راحتی می‌توانید در اینترنت پیدا کنید نمی‌گویم. اگر به دنبال یک کتاب خوب برای رشد فردی می‌گردید کتاب طرز فکر خوب است.

نکته همواره آخر، این است که به عنوان یک کوچ، زمانی که دارید هدف و خواسته مراجع را کاوش می‌کنید حتماً طرز فکر فیل را بشنوید. ذهنیت ثابت، مشکل بودن رسیدن به هدف را می‌پذیرد ولی خودش مانع بزرگی است. اگر خوب گوش کنید و زبان فیل دستتان آمده باشد، در قسمتی که با مراجع، وضع موجود را تجزیه و تحلیل می‌کنید؛ کوچینگ شما آگاهی‌های فراوان به مراجع پیشکش خواهد کرد.

بازی با فیل

پیش از هرچیز، باید بگویم که ممکن است وقتی در مورد بخش فیل خود حرف می‌زنیم به این نتیجه برسید که همه این کارها گول زدن خود است و واقعاً چه فایده‌ای خواهد داشت.

پاسخ این است که باید یادمان باشد که داریم در مورد فیل حرف می‌زنیم. موارد هیجانی، در دیدگاه یکپارچه همراه با فیل‌سوار است اما حالا که داریم قطعات مختلف را باز می‌کنیم باید یادمان باشد که فیل اهل تجزیه و تحلیل نیست. این همان بخشی است که رفتارهای یکهویی یا تکانه‌ای ما را مشخص می‌کند. در مورد فیل، باید بگویم انتخاب‌های ما چندان زیاد نیست. یا خودمان باید تصمیم بگیریم در جهت اهدافمان گولش بزنیم یا بگذاریم زمینه، در جریان‌های هیجانی مختلف او را به هر سمتی که می‌خواهد بکشد.

نکته بعدی این است که یک کوچ چگونه می‌تواند از این مدل برای مراجع استفاده کند؟

این مدل، در بررسی مشکل و تعیین هدف کاربرد دارد. با جدا کردن حیطه‌های بررسی مسئله، مراجع و کوچ بهتر می‌توانند ابعاد موضوع را بررسی کنند.

از سوی دیگر، این مدل در ایجاد گزینه‌ها و طراحی اقدام ابزاری بسیار کاربردی است.

اما مهمترین موضوع برای یک کوچ این است که وقتی با این مدل موضوع را بررسی کند، بهتر می‌تواند مراجع را درک کند و با او همراهی نماید.

به ادامه ماجرا بپردازیم.

۲. به فیل انگیزه بدهید:

  • تغییر را کوچک کنید. تغییر را آنقدر به قدم‌های کوچک بشکنید که دیگر آن قدم‌ها فیل را نترساند. این ایده از کتاب «قدم کوچکی که می‌تواند زندگیتان را تغییر دهد رابرت مورر» برداشته شده است.
    باید بدانیم این مورد بزرگترین بخش مطالعه شده فیل است. هرچند طراحان مدل کتاب معرفی شده را مرجع قرار داده‌اند اما تا دلتان بخواهد در این زمینه کتاب و دستورالعمل وجود دارد. پس خلاصه و مفید تمرکز می‌کنیم روی کتابخوانی.
    مسئله کوچک کردن تغییر موارد زیر را در بر می‌گیرد:

    • حس پیشرفت
      فیل کلاً حال ندارد چیزی را از اول شروع کند و دیدن یک راه بی‌پایان یا مقصدی که دور به نظر می‌رسد می‌ترساندش. باید به فیل این احساس را بدهیم که قبلاً حرکت کرده است.

      • تکنیک ۵ دقیقه: گول فیل‌سوار و کامل‌گرایی بازدارنده‌اش را نخورید. اتفاقاً فیل با کوچک شروع کردن راحت است. حتی برای اینکه خیالش راحت باشد یک تایمر را تنظیم کنید که خدای نکرده بیشتر از یکربع مطالعه نکند.
      • خط کش معجزه: ما همین الان هم کلی مطالعه داریم. زیرنویس‌های تلویزیون، کپشن‌ها، پست‌های دوستان، اس‌ام‌اس‌ها. کی گفته آنها مطالعه نیست. فیل نباید در معیاری که حالت ایدئال در آن ده است خودش را صفر ارزیابی کند. باید چیزی بین ۳ تا ۴ باشد. تازه بعد از آن هدف رسیدن به ۵ است. نه بیشتر!
    • اقدام بعدی
      خیلی وقت‌ها ما برنامه را از وسط آن شروع می‌کنیم. مثلاً تصمیم می‌گیریم که کتاب‌خوانی را شروع کنیم. در حالی که برای فیل این موضوع یعنی اینکه:
      چه کتابی؟
      از کی بپرسم؟
      کدام را بیشتر دوست دارم؟
      از کجا بخرم؟
      چند بخرم؟
      کِی بخرم؟
      اصلاً بخرم یا امانت بگیرم؟

      فیل همیشه می‌خواهد بداند قدم بعدی چیست. چون دوست ندارد زیاد برای حرکت‌هایش فکر کند. پس یک نقشه کامل با جزییات کوچک دوست‌داشتنی بکشید. نقشه‌ای که مثل برنامه‌ای برای تعطیلات باشد.
    • ویژگی اقدامات کوچک
      اقدامات کوچک مؤثر دو ویژگی مهم دارند:

      • بامعنایی
      • در دسترس بودن
        در بخش پیشین گفتیم که هویت و شأنیت برای فبل مهم است پس مهم است که اقدامات معنی‌دار باشد و بی‌هدف انتخاب نشود.اما نکته جالب این است که اگر نشد هر دو شرط را برای یک اقدام ایجاد کنیم؛ دومی مهمتر است.
        همین امشب به دوست کتابخوانتان زنگ بزنید. بپرسید: آیا می‌تواند یک کتاب (هرچه او فکر می‌کند برای شما خوب است) برایتان بفرستد؟
        صبر کنید! می‌دانید کدام دوستتان کتابخوان است؟ قدم‌هایتان را درست بردارید!

یا حضرت فیل!!

در پست قبل، سر و کله زدن با فیل‌سوار را یاد گرفتیم. پست‌های وبلاگ، نوشته‌هایی خلاصه هستند و نمی‌خواهم خواندن آن‌ها با سرعت متوسط، بیش از پنج دقیقه یا حداکثر ده دقیقه طول بکشد. بنابراین نمی‌توان چندان به عمق مطالب پرداخت. فقط یک تذکر کوچک و ادامه ماجرا:

ما خیلی راحت از کنار فیل‌سوار عبور کردیم ولی در موضوعات فردی مثل موضوع مسیر شغلی، سلامت و ارتباطات، معمولاً مسئله فیل‌سوار جدی است. بنابراین توجه به شواهد عینیِ بیرونی را برای حل مسئله کتابخوانی جدی بگیرید. ضمناً من وقتی در مطلبی عمیق‌تر خواهم شد که در موردش سؤال و کامنت دریافت کنم. عدم مشارکت مخاطبان دو معنی دارد:

  1. هیچ کس هیچ چیز متوجه نشده است.
  2. همه چیز واضح و کاربردی بوده است.

در مورد اول که شکر! در مورد دوم هم که من نخواهم دانست تا شما نگویید.

برویم سر وقت فیل! این قسمت طرف سرکش و پر مسئله‌ای است.

۲. به فیل انگیزه بدهید:

  • احساس را پیدا کنید. آگاهی به چیزی و دانستن واقعیات، منجر به تغییر نمی‌شود. برای تغییر باید تغییر احساس شود و حس تغییر ایجاد گردد. این ایده از کتاب «قلب تغییر جان.پی.کاتر» برداشته شده است.
    اگر بخواهیم توضیح بیشتری به تعریف بالا اضافه کنم خوب است تقابل قدیمی شهود در برابر استدلال را بشناسیم. استدلال یعنی بررسی شواهد و دلایل (روش فیل‌سوار) و شهود یعنی درک حسی و احساسی و دریافت و برداشت فرای قضاوت استدلالی (روش فیل). یک دیدگاه غیر یکپارچه همان است که می‌گوید:
    پای استدلالیان چوبین بود/ پای چوبین سخت بی‌تمکین بود
    دیدگاه غیر یکپارچه دیگر دیدگاه جزمی علمی است. در این دیدگاه علم و استدلال بر همه موارد حاکم است.
    نکته‌ای که به یکپارچگی دیدگاه کمک می‌کند؛ توجه به این واقعیت است که آگاهی هرگز نمی‌تواند تغییر را تضمین کند. تمام معتادان به سیگار، قمار، فست فود و هرچیز مضری به خوبی از مضرات مواردی که مصرف می‌کنند آگاهند. از طرف دیگر دوست داشتن تغییر هم تغییری ایجاد نمی‌کند وقتی نمی‌دانیم تغییر چطور است.
    مسئله احساس موارد زیر را در بر می‌گیرد:

    •   تغییر به شکل بررسی کن ← فکر کن ← تغییر کن از دید فیل اینگونه است:
      ببین ← حس کن ← تغییر کن
      حالا باید احساس را در مطالعه بیابیم. اگر فیل‌سوار شما متقاعد شده است که مطالعه برای شما ضروری است؛ حالا فیل باید آن را دوست داشته باشد. در مورد فیل، مرحله راه افتادن ضروری است. پس بیشترین احساس را در مطالعه پیدا کنید. احساسات چه می‌توانند باشند:
      بوی کاغذ
      رنگ کاغذ
      طراحی  و صفحه آرایی

      روی کاغذ انگشت ببرید.
      محیط مطالعه را دوست‌داشتنی کنید.
    • هویت در تغییر مهم است. تغییر برای فیل باید یک بازی سرگرم کننده باشد که تعریف جدید و بهتری از خود ایجاد می‌کند.
      اگر کتابخوان‌ها برای شما بی‌عرضه و … هستند، فیل شما کتابخوانی شما را حمل نخواهد کرد. باید تعریف شما از خودتان، مطالعه را در خود داشته باشد. این هویت هم صادقانه و بی‌ریا باید باشد.
      یکی از مواردی که به این هویت‌سازی کمک می‌کند پیدا کردن الگوهای کتابخوانی است که دوستشان دارید.
    • جلوگیری از توهم مثبت برای فیل ضروری است. توهم مثبت چیست؟
      ما در مورد عملکرد و توانایی‌های خود بیش از حد خوش‌بین هستیم. فکر می‌کنیم یک ماه برای مطالعه کتاب خیلی زیاد است و ما بیش از این‌ها هستیم. بعد به همین راحتی اصلاً کتاب نمی‌خوانیم. برای جلوگیری از توهم مثبت باز هم احساسی متضاد چاره‌ساز است. فیل باید از عملکرد بدش بترسد.
      در مورد مطالعه ما باید به خود یادآور شویم در صورت کتاب نخواندن چه عاقبتی را خواهیم داشت. راستش باید آن عاقبت حال ما را بد کند. فیلتان نباید با تصور کتاب نخواندن با دمش گردو بشکند.
    • احساس مثبت چیزی است که فیل ما می‌خواهد. بحران و احساس منفی می‌تواند فیل شما را به سرعت به حرکت در بیاورد. همین است که ما در شب امتحان نه تنها اهل مطالعه بلکه تندخوان هم می‌شویم. مشکل آن‌جاست که نفس فیل زود می‌برد. آنچه فیل را با استقامت و خوب و سر‌به راه حرکت خواهد داد احساسات مثبت حمایت‌کننده و قوی است.

باز هم در پست‌های بعدی به فیل خواهیم پرداخت.

برای اینکه من همه حرف‌ها را نزده باشم. لطفاً به هر میزان که می‌توانید احساسات و انگیزش‌های مثبت در مطالع بیابید و زیر همین پست با ما به اشتراک بگذارید.